„Uciekinier przecina swój ślad” Aksel Sandemose – recenzja

„Uciekinier przecina swój ślad” Aksel Sandemose – recenzja

Jedna z najważniejszych skandynawskich powieści XX wieku ukazała się w Polsce dopiero teraz, ponad 80 lat po norweskiej premierze. Przyczynkiem do jej wydania stała się książka Filipa Springera, którego Sandemose zainspirował do własnych poszukiwań.

udostępnij

Paulina SurniakPaulina Surniak / 02-10-2019

Ocena użytkowników Allegro

zamknij

Nie myśl, że jesteś lepszy

Jante to fikcyjna duńska miejscowość, która jednak wzorowana jest na prawdziwym miejscu. Jej mieszkańcy żyją wedle niepisanych reguł, którym wszyscy się podporządkowują. Tak zwane prawo Jante opiera się na założeniu, że ogół jest ważniejszy niż jednostka. „Nie myśl, że jesteś lepszy” – mieszkańcy Jante wpajają swoim dzieciom. Nikt nie powinien się wyróżniać, najważniejsze są uczciwość, tradycja i podporządkowanie społeczności.

Mieszkańcy Skandynawii w mniejszym lub większym stopniu wciąż hołdują tym przekonaniom. Bogacze jeżdżą starymi samochodami i budują domy, które się niczym nie wyróżniają. Szwedzi, Norwedzy i Duńczycy boją się okazać zbyt pewni siebie, za wszelką cenę unikają arogancji i wywyższania się. Uważają, że dzięki temu nie uderza im do głowy woda sodowa. Dziś się to zmienia, ale w latach trzydziestych, kiedy Aksel Sandemose napisał swoją powieść, taka postawa stanowiła normę.

Uciekinier z Danii

Sam Sandemose był Duńczykiem, który wyemigrował do Norwegii. „Uciekinier przecina swój ślad” to książka napisana właśnie po norwesku. Autor sformułował w niej prawa, których wcześniej nikt głośno nie wypowiadał, choć rządziły one całymi społecznościami. Nazwał je prawami Jante, wprowadzając to pojęcie na stałe do kultury. Bohater jego powieści, Espen Arnakke, wychował się w Jante, społeczności, która rygorystycznie przestrzegała owych praw. Nie uchroniło go to jednak przed popełnieniem straszliwego czynu. Od pierwszych stron książki wiemy bowiem, że Espen jest mordercą. Próbował uciec z Jante i z kraju, a gdy okazało się, że ucieczki nie ma, popełnił zbrodnię. Uważa, że właśnie dzieciństwo spędzone w dusznej atmosferze purytańskiego Jante sprawiło, że dopuścił się takiego czynu.

Migawki z dzieciństwa

Powieść jednak dotyczy przede wszystkim jego dzieciństwa, nie skupia się na tym, co było już po ucieczce. W niechronologicznych, postrzępionych i często niezbyt ze sobą powiązanych migawkach bohater opowiada o tym, jak dorastał w Jante. Te momentami idylliczne wspomnienia przepełnione są jednak goryczą, a nawet nienawiścią. Espen opowiada o mało atrakcyjnym życiu codziennym, o dusznej atmosferze, o zakazach i regułach. Nie jest to opowieść spójna. „Uciekinier przecina swój ślad” to przykład klasycznej powieści modernistycznej, pełnej luźnych przemyśleń, wspomnień i skojarzeń.

Nie jest to książka łatwa w lekturze, choć krótkie rozdziały i atmosfera tajemnicy skutecznie przykuwają uwagę czytelnika. Doskonałe tłumaczenie Iwony Zimnickiej sprawia, że całość nie jest jednoznaczna i prosta w ocenie. Zbrodni popełnionej przez Espena nie sposób usprawiedliwić, ale można zrozumieć przepełniającą go nienawiść i rozgoryczenie. Ważna to i mocna lektura.

Źródło okładki: czarne.com.pl
Czy ten artykuł był pomocny?
podziel się

Korzystanie z serwisu oznacza akceptację regulaminu

Allegro